• Narrow screen resolution
  • Wide screen resolution
  • Auto width resolution
  • Increase font size
  • Decrease font size
  • Default font size
  • default color
  • red color
  • green color

AMFITEATAR - Naucni portal

Wednesday
Oct 22nd
Početna strana arrow Online biblioteka arrow Društvo i kultura arrow Hrišćansko shvatanje braka i porodice
Hrišćansko shvatanje braka i porodice PDF Print E-mail

Autor: Ana Batri??evi??

Napomena: Autor ovog rada nagra??en je 2007. godine od strane Univerziteta u Beogradu iz Fonda Milivoja Jovanovi??a i Luke ??elovi??a

        Hriš??ansko shvatanje braka sna??no je obele??eno starozavetnim stavom, koji smisao braka ne vidi toliko u ostvarenju individualne ljubavi i sre??e bra??nih partnera koliko u osnivanju i odr??avanju porodice. Ono je naro??ito zaslu??no za odr??avanje patrijarhalne strukture porodi??ne zajednice i njenog opstanka u toj formi sve do talasa reformacije koji je doveo do promena u okviru braka i porodice u vidu personalizacije i produhovljenja ovih instituta.

        Uopšte, u hriš??anskom shvatanju braka, porodice i seksualnosti izdvajaju se dve osnovne tendencije. Jedna predstavlja nastojanje da se bra??na zajednica izme??u muškarca i ??ene ostvaruje u skladu sa kriterijumima hriš??anske etike ??ija su na??ela izneta u jevan??eljima. Druga, asketska struja smatra brak i porodicu ustanovama „starog sveta“, prevazi??enim entitetima koji u novom eonu više nemaju svoje mesto.[1]

            Za razliku od jevrejskog porodi??nog ??ivota koji se odlikovao izrazitom patrijarhalnoš??u (o ??emu svedo??e brojna biblijska predanja), hriš??ansku porodicu karakteriše ravnopravnost izme??u muškarca i ??ene  u koju su, podrazumeva se, uklju??ena i deca što potvr??uju Isusove re??i: „Ostavite djecu i ne zabranjujte im dolaziti k meni“[2], koje se izgovaraju prilikom pravoslavnog bogoslu??enja. Dakle, porodica ??iji su ravnopravni ??lanovi i muškarac i ??ena i njihova deca predstavlja projekciju hriš??anskih ideala o me??uljudskim odnosima. Sama ??injenica da su se prvi vernici okupljali (uglavnom tajno) u ku??ama hriš??anskih porodica objašnjava kako je porodi??na zajednica postala prauzor crkve, hriš??anske zajednice „ku??e Sina Bo??jeg“.

            Novozavetno shvatanje braka nošeno je misti??no-sakramentalnim tuma??enjem, ??ije korene nalazimo još u starozavetnim tekstovima. Naime, odnos Jehove prema svom izabranom narodu, predstavljen je re??ima: „I zaru??i??u te sebi dovijeka“,[3] koje svakako mogu da asociraju na bra??ni zavet. U skladu sa tim, i otpadništvo naroda od vere Mojsijeve moglo bi se protuma??iti analogno razvodu braka. „Gdje je raspusna knjiga matere vaše kojom je pustih?“[4] Ne treba zanemariti ni poruku koju sadr??i „Pjesma nad pjesmama“, svadbena pesma, na prvi pogled ??ak naglašeno erotskog karaktera, u kojoj su razli??iti ljubavni odnosi izme??u neveste i mlado??enje alegorijsko-tipološkim tuma??enjem shva??eni kao odnos izme??u Mesije i izabrane zajednice (kahal).

Sli??no govori i apostol Pavle kada vezu Hrista sa njegovom zajednicom opisuje kao tajanstvenu prasliku braka re??ima: „Mu??evi, ljubite svoje ??ene kao što Hristos ljubi crkvu.“[5] Tek na osnovu ovoga, postaje potpuno jasan beskompromisni hriš??anski zahtev za monogamijom, i neraskidivoš??u braka, koji u tekstu jevan??elja nije izri??ito naveden.

        Misti??no-sakramentalno shvatanje braka imalo je dvostruko dejstvo. Manje rasprostranjeno bilo je hriš??ansko spiritualno tuma??enje erosa (kao što je slu??aj kod Cincendorfa), gde bra??ni supru??nik zamenjuje Hrista (procurator Christi), a supru??nica zauzima mesto neveste Hristove, tako da polni odnos dobija sakramentalni karakter, i ??ak se poredi sa ??inom  euharistije.

Sa druge strane, radikalno-asketska teologija insistira na tome da se verni hriš??anin preda i posveti isklju??ivo Bogu iz ??ega se izvodi zahtev za bezbra??noš??u, kao što je to slu??aj u monaštvu i u katoli??kom shvatanju sveštenstva. Nesumnjivo je da je u hriš??anstvu oduvek vladala asketska tendencija usmerena protiv raspada bra??nog ??ivota, protiv širenja i društvenog prihvatanja homoseksualnih odnosa, protiv religiozne i „svetovne“ prostitucije i drugih  „nusprodukata“ kasnoanti??ke kulture koja je po??ivala na paganskoj mitologiji. Ipak, ne treba radikalno asketsko obezvre??ivanje braka poistovetiti sa principijalnom demonizacijom polnosti, iako te dve ideje ponekad mogu biti povezane jedna sa drugom.

            Neporo??nost i post kao sinonimi za kultnu ??isto??u mogu se na??i i u brojnim prehriš??anskim verovanjima gde predstavljaju garanciju za va??enje i delotvornost sakramenata.U jeku institucionalizacije hriš??anskog sveštenstva naro??ito ??e biti naglašen zahtev za kultnom ??isto??om u smislu neporo??nosti tj. ne praktikovanju polnih odnosa, zbog ??vrstog ube??enja da svaka seksualna aktivnost onemogu??ava izvršavanje sakramenata, pre svega evharistije. Ideja kultne ??isto??e poja??ala je tendenciju ka obezvre??ivanju braka i diabolizaciji polnosti i dovela je do toga da crkva nakon vekovnih rasprava od XII veka od sveštenika i monaha zahteva celibat. Ipak, Stara crkva (kasnije pravoslavna crkva) odlu??ila se na Nikejskom saboru za kompromis koji ni??em sveštenstvu (takozvani crni ili o??enjeni kler) dozvoljava brak, ali višem kleru(koji se naziva i beli odnosno celibatni kler) strogo nala??e celibat.[6] 

            Izvesno je da je hriš??anstvo prihvatilo brak kao ustanovu koja je ve?? postojala u prehriš??anskim religijama, ali je isto tako nesporno da je braku i porodici podarilo jedan uzvišeni smisao. Me??utim, i pored velikog zna??aja koji je pridavala braku kao svetoj tajni, hriš??anska crkva je relativno kasno uvela sve??anu formu za njegovo sklapanje – u pravoslavnoj crkvi to je u??injeno u XIV veku (premda ima odredbi koje navode  da je ven??anje uvek neophodno za punova??nost braka a datiraju još iz XII veka),[7] a u katoli??koj tek u XVI veku na Tridenskom koncilu 1563. godine.[8] Razlog je to što crkva nikada  nije videla svetu tajnu obredu ven??anja, ve?? u samom sjedinjenju mu??a i ??ene u jedno bi??e koje je izra??eno njihovim pristankom i njihovom ljubavlju.[9]

 

Crkveni ili gra??anski brak

 

Srpski ga??anski zakonik iz 1844. godine samo recipira neke bitne fragmente crkvenog zakonodavstva, a izri??ito priznaje crkvenim organima isklju??ivu nadle??nost za zaklju??enje braka,  a crkvenim sudovima isklju??ivu nadle??nost u svim bra??nim sporovima hriš??ana pravoslavne vere što se jasno vidi iz npr. ??l.60 .“Brak se zaklju??uje po propisu Pravoslavne crkve“, ??l. 63 :“Ispit biva odre??en od duhovne vlasti na??inom i ??l. 68 koji govori o uzrocima iz kojih „crkva brak i ven??anje zabranjuje“. Dalje, ??l. 93 i 94 o uzrocima poništenja i razvoda braka ka??u da su ti „uzroci izlo??eni u knjizi Krm??iji koja duhovnim vlastima za upravljanje slu??i“, dok ??l. 99 upu??uje da se „sva dela sporna u pitanju braka prinadle??e sudu duhovnom.“[10] Osnovni pravoslavni crkveni zbornici bili su, dakle svetosavska Krm??ija koja datira još iz 13. veka kao i Sintagma Matije Vlastara.  Budu??i da to nisu bile jedine zbirke kanonskih propisa, ve?? je postojao ve??i broj propisa za koje se nije precizno znalo da li spadaju u izvore crkvenog prava ili ne, 1933. godine izvršena je kodifikacija bra??nog prava i usvojen je Bra??ni pravilnik Srpske pravoslavne crkve (tzv. Bra??na pravila, ili prema zvani??noj skra??enici BP) koji je stupio na snagu 1. septembra 1934. godine[11] i koji je regulisao materiju zaklju??enja, razvoda i poništenja braka za sve hriš??ane pravoslavne vere. Me??utim, u srpskoj pravoslavnoj knji??evnosti zastupan je stav da se odredbama Bra??nog pravilnika ipak ne mogu menjati propisi gra??anskog zakonodavstva i da se crkvenom pravu, bez obzira na ??injenicu da je kodifikovano, ne mo??e priznati va??nost pro foro civili.[12]

            I u periodu izme??u dva rata brak i bra??na pitanja bila su u nadle??nosti priznatih veroispovesti, ali se ve?? na kongresima pravnika koji su odr??ani 1927. u Ljubljani, 1929. u Sarajevui 1934. u Zagrebu mo??e uo??iti zalaganje pravnika za uvo??enje obaveznog gra??anskog braka[13]. Sergije Troicki predlagao je fakultativni brak, odnosno davanje mogu??nosti samim supru??nicima da odaberu da li ??e sklopiti crkveni ili gra??anski brak. Prema njegovom mišljenju, ovakvo rešenje bilo bi u interesu crkve, pošto bi slobodan izbor crkvenog braka više vezivao vernike za nju nego njegovo nametanje.[14] M. Bartoš je bio mišljenja da SPC nema pravo da svojim zakonima reguliše pitanja braka, što se ne odnosi samo na SPC ve?? i na druge priznate veroispovesti.[15] Nasuprot njemu, D. Aran??elovi?? je bio za crkveni brak, ali je za one koji ne pripadaju ni jednoj konfesiji predvi??ao opciju sklapanja braka pred upravnom vlaš??u.[16]

            Stavovi ovih pravnika bili su zastupljeni u prednacrtu Gra??anskog zakonika od 1934. godine (??l. 130) kao i u Projektu zakona o gra??anskom braku po nu??di.

            Ustav FNRJ od 31. januara 1946. (??l. 26) stavlja brak u dr??avnu nadle??nost, što ??ine i ustavi narodnih republika, odre??uju??i da su brak i porodica pod zaštitom dr??ave. Osnovni zakon o braku od 9. aprila 1946. priznaje brakove sklopljene u crkvi do 9. maja 1946. godine, s tim što ostavlja mogu??nost da se ven??aju u crkvi svi koji to ??ele ali tek posle sklopljenog gra??anskog braka. Isti princip dalje razvija Ustav SFRJ od 1974. godine u ??lanovima 188, 190 i 191 i ustavi pojedinih republika.[17] Uvo??enjem obaveznog gra??anskog braka uklonjeno je mešanje verskih organizacija u pitanja braka i porodice. Razlog za to bila je prvenstveno te??nja za sekularizacijom, odnosno sprovo??enjem ustavnog na??ela odvojenosti crkve od dr??ave izra??enog u ??l. 25. Ustava FNRJ: “Gra??anima je zajem??ena sloboda savesti i sloboda veroispovesti. Crkva je odvojena od Dr??ave“, odnosno u ??l. 174. Ustava SFRJ:“Ispovedanje vere je slobodno i privatna stvar ??oveka. Verske zajednice odvojene su od dr??ave.“ Opravdanje za ovakve odredbe nalazilo se u stavu da je jedini priznati i obavezni verski brak ??esto prisiljavao gra??ane raznih veroispovesti da menjaju svoju religiju ili one koji nisu pripadali ni jednoj religiji da pristupe nekoj, i protiv svojih uverenja, samo da ne bi ??iveli u vanbra??nim odnosima.[18]

            Tek posle sklopljenog gra??anskog braka, supru??nicima je bilo dozvoljeno da, ukoliko ??ele, obave i ven??anje po verskim propisima. Verski obred mogao je biti izvršen tek pošto se svešteniku poka??e izvod iz mati??ne knjige ven??anih kao dokaz da je najpre zaklju??en gra??anski brak. Zakon o braku i porodi??nim odnosima Srbije predvi??a u ??l. 64. da lica koja vrše ven??anje po verskim propisima ne mogu obaviti ven??anje dok im supruzi iz mati??nih knjiga ven??anih ne doka??u da su zaklju??ili brak.[19]

 

Uslovi, mesto i vreme sklapanja crkvenog braka

 

Pravoslavni brak je sveta tajna kojom se dva lica raznoga pola na na??in propisan crkvom, vezuju do??ivotnom duhovnom i telesnom vezom radi potpune ??ivotne zajednice i ra??anja i vaspitanja dece (??l. 1 BP).

Iz ovakve definicije crkvenog braka proizlaze tri bra??na uslova : da su lica razli??itog pola, da postoji slobodna volja onih koji ??ele da stupe u brak izre??ena pred sveštenikom, u prisustvu svedoka (kumova) i roditelja i, na kraju, da ven??anje bude obavljeno u obliku koji je propisan crkvenim tipikom.

Pravilo je da se ven??anje ne mo??e izvršiti slede??im danima: sredom i petkom svake sedmice, od po??etka Bo??i??nog postado Jovandana, od po??etka siropusne do Tomine nedelje, za vreme petrovskog i gospojinskog posta, na dan Usekovanja glave svetog Jovana Krstitelja i na krstovdan (??l. 65 BP). U izuzetnim slu??ajevima, ukoliko  paroh dostavi molbu mladenaca na rešavanje, nadle??ni eparhijski arhijerej mo??e dati blagoslov da se ven??anje izvrši i u dane kada je to po pravilu zabranjeno.

Mesto za ven??anje jeste hram i to u prepodnevnim ??asovima (zato što se pre podne slu??i sveta Liturgija na kojoj su se mladenci u ranoj crkvi pri??eš??ivali, pripremivši se postom i molitvom). Za ven??anje koje bi se iz odre??enih razloga obavilo van hrama potrebno je odobrenje od episkopa. U vanrednim okolnostima kao što je to za vreme rata, poplave, zaraze, kao i u slu??aju opšte ili smrtne opasnosti, ven??anje se mo??e izvršiti i van hrama, i u druge dane, i u drugo vreme dana a propisani crkveni obred mo??e se svesti samo na formulu ven??anja : „Gospode Bo??e naš slavom i ??aš??u ven??aj ih!“ To je dopušteno ??ak i u slu??ajevima da prethodno nije tra??ena dozvola od episkopa.Naravno, svaki takav slu??aj paroh je du??an prijaviti nadle??nom episkopu, radi  opravdanja   (??l. 66 BP). [20]

Predbra??ni ispit

 

Svrha predbra??nog ispita jeste pripremanje budu??ih supru??nika za ven??anje. Oni se najpre moraju javiti nadle??nom parohu. Ukoliko su mladenci iz razli??itih parohija, za predbra??ni ispit nadle??an je paroh verenice, a za ven??anje paroh verenika. U tom slu??aju verenikov paroh izdaje vereniku izvod iz knjige ro??enih i krštenih i pismenu izjavu da je neo??enjen i da mo??e da izvrši predbra??ni ispit.Ispitu prisustvuju sveštenik, verenici, njihovi roditelji i dva svedoka. Predbra??ni ispit mo??e se izvršiti ili u hramu ili u domu jednog od verenika i to pred slavskm ikonom.

            Sveštenik najpre proverava znanje verenika iz verou??enja, znanje molitava, shvatanje braka i ??ivota, da li slobodno ??ele da stupe u brak i  da li postoje bilo kakve bra??ne smetnje ili zabrane. Ako je sve u redu, sveštenik ??e pro??itati  propisane molitve i dati budu??im supru??nicima odre??enu pouku. Zatim se potpisuje Zapisnik o predbra??nom ispitu i to od strane verenika, njihovih roditelja, svedoka i sveštenika. Me??utim, ukoliko bi se pokazalo da postoji neka smetnja, sveštenik je du??an da na nju uka??e i da, ako je potrebno, zatra??i odre??eno razrešenje od episkopa. Episkop ??e izdati razrešenje tek pošto mu verenici upute pismenu molbu preko nadle??nog sveštenika i sa njegovim predlogom.

             Paroh verenice obaveštava paroha verenika o obavljenom predbra??nom ispitu , i u tom aktu navodi vreme kada ??e biti obavljena tri oglašenja za stupanje u brak.Ova oglašenja vrše se u tri nedeljna ili prazni??na dana u hramu i verenika i verenice. Cilj oglašavanja jeste da se Crkva upozna sa ??injenicom da ??e se njena dva ??lana ven??ati, što omogu??ava licu koje bi bilo upoznato sa nekim razlogom zbog koga ta dva lica ne bi trebalo da se ven??aju da to prijavi svešteniku.Ipak, oglašenje nije neophodno i i na molbu mladenaca a na predlog paroha, episkop ih mo??e razrešiti te obaveze.

             Izvršen predbra??ni ispit moralno obavezuje verenike da stupe u brak najkasnije u roku od šest meseci od dana izvršenja ispita.Pored toga, on obavezuje na me??usobnu vernost, po??evši od dana ispita te ??ini bra??nu zabranu za sklapanje braka sa tre??im licem, o ??emu ??e kasnije biti re??i.[21]

 

Bra??ne smetnje

 

Bra??ne smetnje (impedimenta dirimentia) jesu negativno odre??ene pretpostavke za punova??nost braka. Drugim re??ima, to su ??injenice koje ne smeju postojati u trenutku sklapanja braka, jer ometaju njegovu punova??nost.[22] One postoje i u kanonskom i u svetovnom pravu.I po pravilima SPC bra??ne smetnje se dele na uklonjive i neuklonjive.

 

Neuklonjive bra??ne smetnje

 

1. Propisane godine starosti. U razli??itim periodima postavljana je razli??ita granica ispod koje vernici nisu mogli da stupe u brak. Po pravilima Crkve ta granica iznosi šesnaest godina za osobu muškog pola, a ??etrnaest godina za osobu ??enskog pola. Kako su vernici po dr??avnom zakonodavstvu obavezni da budu punoletni, a brak mora biti sklopljen i pred mati??arem, sledi da budu??i supru??nici moraju imati najmanje osamnaest godina.[23] Ukoliko bi nadle??ni gra??anski sud doneo odluku po kojoj verenici mla??i od osamnaest godina (tj. verenici koji imaju najmanje šesnaest godina) mogu sklopiti brak, bi??e potrebno da se od episkopa tra??i blagoslov za ven??anje,

  2. Krvno srodstvo kao bra??na smetnja. U slu??aju krvnog srodstva kao bra??ne smetnje, u crkvenom pravu va??e ista pravila kao u porodi??nom pravu. Naime, zabrana obuhvata sve krvne srodnike u pravoj liniji,bez obzira na stepen srodstva, kao i krvne srodnike koji se nalaze u pobo??noj liniji krvnog srodstva u drugom i tre??em stepenu. Što se ti??e srodnika koji se nalaze u ??etvrtom stepenu pobo??ne linije krvnog srodstva, njima nije dozvoljeno sklapanje braka samo izme??u dece ro??ene bra??e i sestara ili dece polubra??e i polusestara (tzv. prvobratu??edi).[24] Pravilo koje se odnosi na ??etvrti stepen pobo??nog srodstva dolazi iz Austro-Ugarske i nije u potpunosti u skladu sa shvatanjima vernika.U onim krajevima gde je crkveni zivot bio intenzivniji a crkveni uticaj ja??i, nije dopušten brak kod krvnog srodstva u pobo??noj liniji do desetog stepen, tek ponegde je brak dozvoljen kod osmog stepena.[25]

 3. Dvorodno srodstvo kao bra??na smetnja. Ova vrsta srodstva nastaje kao posledica bra??ne veze izme??u dva roda. Ra??unanje na stepene u ovom srodstvu poti??e iz XI veka od Vizantijskog pravnika Evstatija Patricija. Stepen dvorodnog srodstva ra??una se za jednog bra??nog druga i krvne srodnike drugog bra??nog druga  i to po stepenu krvnog srodstva datog srodnika sa drugim bra??nim drugom (isto ra??unanje primenjujese i kod izra??unavanja stepena tazbinskog srodstva u slu??aju gra??anskog braka). Za krvne srodnike jednog i krvne srodnike drugog bra??nog druga srodstvo se ra??una po zbiru stepena njihovog krvnog srodstva prema bra??nim drugovima. Dvorodno srodstvo do tre??eg stepena kao i srodstvo izme??u dva brata i dve sestre predstavlja neuklonjivu bra??nu smetnju.

4. Duhovno srodstvo. O poštovanju koje se ukazuje duhovnom srodstvu u svim pravoslavnim crkvama i ??injenici da je ono va??nije od krvnog srodstva tj. „sveze po telu“ svedo??i 53. kanon Šestog Vaseljenskog sabora odr??anog 680 – 681. godine u Carigradu, koji se po nazivu sale dvorske palate („Trulo“) naziva još i Trulski sabor. Navedeni kanon nam govori slede??e: „Pošto je duhovno srodstvo va??nije od telesne sveze, a mi smo saznali da u nekim mestima, neki koji su primili decu na svetom i spasiteljnom Krštenju, posle toga stupaju u bra??no sa??ivljenje sa njihovim majkama koje su udovice. Nare??ujemo da od sadašnjeg vremena ništa tako ne bude ??injeno. Koji se posle ovog pravila na??u da ovo ??ine, takvi da najpre odstupe od ovog nezakonitog supru??anstva (supru??ništva), potom da budu podvrgnuti epitimiji za preljubnike.“[26]

Duhovno srodstvo se u bra??nom pravu obele??ava ili pomo??u dve paralelne uzdu??ne crte ili znakom „S“, a stepeni se kao i u krvnom srodstvu ra??unaju po broju ro??enja. Pošto se kumovanje izjedna??ava sa ro??enjem, kum i njegovo kum??e su u prvom stepenu duhovnog srodstva. Stepeni srodstva se broje samo u pravim nishodnim linijama tj. od kuma i kum??eta i njihovih srodnika po krvi. U ushodnoj liniji uzimaju se u obzir samo kum??etovi roditelji. Do drugog stepena duhovnog  srodstva postoji neuklonjiva bra??na smetnja.Današnje dr??avno zakonodavstvo ne poznaje duhovno srodstvo kao bra??nu smetnju.

            5. Srodstvo po usvojenju ili usinovljenju ima ista dejstva i zna??aj kao i duhovno srodstvo i obele??ava se na isti na??in. Osnov usvojenja mo??e se na??i ve?? u svetom pismu, kada je Hristos rekao Presvetoj Bogorodici pored koje je stajao apostol Jovan: „??eno, eto ti sina“, a obra??aju??i se Jovanu: „Evo ti majke!“[27]

            Da bi crkveno usvojenje bilo izvršeno, nije dovoljan samo crkveni obred ve?? moraju biti ispunjeni i svi uslovi koje propisuju dr??avni zakoni za gra??ansko usvojenje. Na osnovu odluke Svetog arhijerejskog Sinoda ne mo??e do??i do usvojenja samo u krvnom srodstvu u pravoj liniji (bez obzira na stepen srodstva), a u pobo??noj liniji zaklju??no sa tre??im stepenom srodstva.Od ??etrtog do sedmog stepena krvnog srodstva u pobo??noj liniji usvojenje mo??e biti po prethodnom razrešenju nadle??nog eparhijskog arhijereja u onim slu??ajevima u kojima poo??im stoji na višem stepenu krvnog srodstva od posinka.

            Drugi stepen srodstva po usvojenju je tako??e neuklonjiva smetnja za sklapanje crkvenog braka. Crkveno usvojenje prestaje kada ga nadle??ni arhijerej poništi po propisima koji va??e za unutrašnju crkvenu upravu.Prestankom usvojenja, razume se, prestaje i srodstvo po usvojenju.[28]

            6. Postoje??i brak kao bra??na smetnja. Uzimaju??i u obzir beskompromisni zahtev hriš??anskog u??enja za strogom monogamijom (o ??emu je bilo re??i u uvodnom delu), ??ini se izlišno bilo kakvo dalje objašnjavanje uzroka postojanja ovakve bra??ne smetnje. Na predbra??nom ispitu sveštenik je du??an da ispita verenike i proveri sve ??injenice relevantne za punova??nost braka. Ukoliko bi se desilo da svešteno lice blagoslovi novi brak, a da zna da je jedno od lica koje ven??ava u braku, i da nije razvedenoili da presuda o razvodu nije pravnosna??na, na njega bi bila primenjena kazna gubitka sveštenog ??ina.

            7. Ranija ??etiri braka jednog lica kao bra??na smetnja. Kako je brak jedna od svetih tajni, razumljivo je što crkva smatra drugi brak moralno ni??im od prvog.Kanoni ??ak ne dozvoljavaju osobama koje su sklopile drugi i tre??i brak da primaju svetu tajnu pri??eš??a.Prvima je ona nedostupna dve, a drugima pet godina.

            Na Carigradskom saboru koji je odr??an 920. godine u vreme patrijarha Nikole I, izdata je naredba u vezi sa tre??im brakom.Prema toj naredbi osoba koja ima ??etrdeset godina i koja ima decu ne sme stupiti u tre??i brak, a ukoliko nema dece, mo??e da stupi u tre??i brak ali ??e biti lišen pri??eš??a pet godina. Dalje, osoba koja ima trideset godina a nema dece ima dozvolu da sklopi tre??i brak ali mora izdr??ati tzv. odnosnu epitimiju, a ukoliko ima decu iz ranijih brakova, mo??e se ven??ati i po tre??i put ali uz kaznu lišenja pri??eš??a ??etiri godine.[29] 

            Iste, 920. godine povodom ??etvrtog braka cara Lava VI Mudrog došlo je do ozbiljnih sukoba izme??u dr??ave i crkve koji su razrešeni tako što je crkva izdala Spis sjedinjenja kojim se ??etvrti brak smatra krajnjom granicom za hriš??anina

            8. Razlika vere kao bra??na smetnja. Dva lica razli??ite vere ne mogu sklopiti crkveni brak. Prvi zakon koji je zabranjivao brak izme??u hriš??ana i jevreja pod pretnjom smrtne kazne doneo je 339. godine car Konstancije.Izuzetak se dozvoljava ukoliko su lica sklopila brak u nehriš??anskoj veri, pa se u me??uvremenu jedan od supru??nika krsti u pravoslavnoj crkvi a drugi ostane u ranijoj veri. Onaj ko je kršten du??an je da bude primer svom nekrštenom bra??nom drugu, ne bi li se i on krstio. O tome govori i apostol Pavle u poslanici Korin??anima naglašavaju??i da ??e bezbo??ni??ki partner biti spasen zahvaljuju??i hriš??anskom:[30] „Jer se posveti mu?? nekršten ??enom krštenom i posveti se ??ena nekrštena od mu??a krštenoga“.[31]

9. Kona??no isklju??enje iz crkvene zajednice kao bra??na smetnja. Samim tim što je neko lice isklju??eno iz crkve, podrazumeva se da ono nema pravo da prima ni jednu od svetih tajni, pa samim tim ni da sklopi crkveni brak. Me??utim, ukoliko bi se takvo lice pokajalo što bi rezultiralo odlukom nadle??ne crkvene vlasti o njegovom povratku u crkvenu zajednicu, mo??e mu se dozvoliti da stupi u crkveni brak.

            10. Svešteni??ki ??in kao bra??na smetnja. Ne mo??e stupiti u brak lice koje je rukopolo??eno za ??akona. Do braka mo??e do??i samo pre tog ??ina.Svešteni ??in ??akona, prezvitera i episkopa je apsolutna, neuklonjiva smetnja za brak, i sankcioniše se svrgnu??em.

            11. Monaški zavet (mala i velika shima). Bezbra??nost predstavlja jedan od osnovnih zaveta koje pola??e osoba koja stupa u monaštvo, iz ??ega jasno sledi da monahu i monahinji ni pod kojim uslovima nije dozvoljen ??ivot u braku.Takve odredbe kanonskog prava postojale su još u Vizantiji, a svoje mesto našle su i u Dušanovom zakoniku. Ako se uzme u obzir asketizam koji pro??ima monaški ??ivot, jasna je svrha ove bra??ne zabrane. U XIX i XX veku u praksu je ušao nekanonski obi??aj da monaško lice koje bi izgubilo svoj ??in odlukom nadle??ne crkvene vlasti, mo??e stupati u brak, ali, naravno, ne kao monah ve?? kao vernik.

            12. Do??ivotna zabrana stupanja u brak. Nadle??na crkvena vlast mo??e do??ivotno zabraniti nekom licu da stupi u crkveni brak, i ova zabrana mogla bi biti uklonjena samo od strane Svetog arhijerejskog Sinoda.[32]

 

Uklonjive bra??ne smetnje

                     

1. Nenavršena osamnaesta godina za osobu muškog pola i nenavršena šesnaesta godina za osobu ??enskog pola. Ve?? je re??eno da je dr??avni zakon odredio osamnaest godina kao granicu za punoletstvo. Me??utim, uz odobrenje nadle??nog suda maloletnik mo??e stupiti u brakukoliko je navršio šesnaestu godinu ??ivota a dostigao telesnu i duševnu zrelost potrebnu za vrešenje prava i du??nosti u braku.[33] U takvoj situaciji, odluka suda sa molbom verenika dostavlja se preko paroha nadle??nom eparhijskom arhijereju koji mo??e dati blagoslov za crkveni brak, naravno ukoliko su ispunjeni svi ostali neophodni uslovi.

            2. Krvno srodstvo u pobo??noj liniji od petog do sedmog stepena zaklju??no. U petom stepenu krvnog srodstva u pobo??noj liniji su ujak sa sestri??inom od prvobratu??eda, stric sa sinovicom od prvobratu??eda, tetka sa bratancem (sinovcem) od prvobratu??eda itd. U šestom stepenu su drugobratu??eda, a u sedmom stric sa sinovicom od drugobratu??edi, tetka i sestri?? od drugobratu??edi. O ovim slu??ajevima mo??e odlu??ivati nadle??no crkveno lice, ali se oni u praksi retko javljaju zato što je u narodu svest o krvnom srodstvu kao smetnji za sklapanje braka ,??ini se, prili??no duboko ukorenjena.

            3. Dvorodno srodstvo od ??etvrtog do šestog stepena zaklju??no.  Tre??i stepen ovoga srodstva je neuklonjiva bra??na smetnja, ??etvrti stepen razrešava Sveti arhijerejski Sinod a peti i šesti eparhijski arhijerej. ??etvrti stepen dvorodnog srodstva, a to bi bila dva brata i dve sestre, mo??e prestati da bude bra??na smetnja odlukom Svetog arhijerejskog Sinoda.

            4. Trorodno srodstvo do tre??eg stepena zaklju??no. Zaklju??enjem dva braka sro??avaju se tri porodice i nastaje tzv. trorodno srodstvo ili druga svojtba. Dakle, trorodno srodstvo postoji izme??u bra??nog lica i vorodnih srodnika drugog bra??nog lica ili izme??u krvnih srodnika jednog bra??nog lica i dvorodnih srodnika drugog bra??nog lica.. Prvi stepen ovoga srodstva razrešava Sveti arhijerejski Sinod a drugi i tre??i eparhijski arhijerej.

            5. Duhovno srodstvo i srodstvo po usvojenju od tre??eg do sedmog stepena zaklju??no. Ova srodstva u tre??em stepenu razrešava Sveti arhijerejski Sinod, a ??etvrti, peti i šesti stepen, eparhijski arhijerej.

            6. Ništavan brak dok nije prestao ili dok nije sudski poništen. Ništavan je onaj brak kod kojeg postoji bra??na smetnja. Osobe koje se smatraju odgovornim za ništavost braka jesu mladenci, kumovi, njihovi roditelji i sveštenik. Poništenje ovog braka po slu??benoj du??nosti mogu zahtevati crkvenosudski tu??ilac i savesno (nevino) bra??no lice, tj. lice koje u trenutku sklapanja braka nije znalo da tom braku nedostaje kakav bra??ni uslov ili da postoji kakva bra??na smetnja , kao i tre??e lice kada postoji opravdani interes u pogledu va??nosti nekog braka.

            Ništav brak mo??e biti naknadno osna??en ako postoje??i brak prestane a oba bra??na druga su savesna, ako nestane razlika vere tako što ??e nehriš??ansko lice pre??i  u pravoslavnu veru, ako lice koje je bilo isklju??eno iz crkvene zajednice ponovo u nju bude vra??eno, ako svešteno ili monaško lice po odluci nadle??ne crkvene vlasti postane ponovo svetovno lice, ako lice koje je u ??asu stupanja u brak bilo duševno nenormalno pa postane duševno normalno i da slobodnu izjavu volje da se brak osna??i itd.[34]

            7. Ranija tri braka istoga lica. ??etvrti brak se mo??e dozvoliti nekoj osobi pod uslovom da dva ranija braka nisu razvedena krivicom te osobe. Bra??na pravila iz 1933. godine propisuju da lice ??ija su dva braka bila razvedena zbog njegove krivice  ne mo??e više stupati u novi brak. Sveti arhijerejski Sinod ubla??io je ovo pravilo time što je navedenom licu dao mogu??nost da uz dozvolu nadle??nog eparhijskog arhijereja  uz epitimiju koju ??e mu ovaj odrediti sklopi novi brak.

8. Razlika veroispovesti ako je jedno lice pripadnik verske zajednice ??ije je krštenje priznato kao punova??no u Pravoslavnoj crkvi, ali ta zajednica nije u sastavu Pravoslavne crkve. Razlika veroispovesti (??l13 st. 8 BP) Odluku o uklanjanju ovakve bra??ne smetne donosi eparhijski arhijerej.

            9. Preljuba izme??u lica koja ??ele stupiti u brak.  Preljuba predstavlja bra??nu smetnju samo ako je dokazana od strane bilo crkvenog bilo dr??avnog suda. Posle izdr??ane epitimijei uverenja o njihovom moralnom vladanju preljubnik ili preljubnica mogu nakon godinu dana od dana pravnosna??nosti presude podneti molbu eparhijskom arhijereju da im da blagoslov da sklope crkveni brak.

            10. Zajedni??ko ra??enje o glavi bra??nom drugu jednoga od lica koja ??ele stupiti u brak. Iako postoji uverenje da i ova smetnja mo??e  biti razrešena odlukom eparhijskog arhijereja i to na isti na??in kao kod preljube izme??u dva lica koja ??ele stupiti u brak, opravdano bi i moralno ispravno bilo prihvatiti mišljenje da se ovde zapravo radi o neuklonjivoj bra??noj smetnji.

            11. Starost preko sedamdeset godina za osobu muškog pola i šezdeset za osobu ??enskog pola kao i razlika u godinama me??u supru??nicima preko petnaest godina. U pravilima iz 1933. nije bilo ovog zahteva, ve?? je nju uneo Sveti arhijerejski sinod 1937. godine. Mogu??e je razrešenje ukoliko se uputi molba eparhijskom arhijereju preko paroha.redak je slu??aj da se jave lica koja imaju preko sedamdeset, odnosno šezdeset godina, ali je zato mnogo ??rš??e da se razrešenje tra??i zbog prevelike razlike u godinama supru??nika.[35]

 

Bra??ne smetnje zbog nedostatka punova??ne izjave volje

Ove bra??ne smetnje su tako??e uklonjive i tu spadaju tzv. nenormalno duševno stanje, prinuda u vidu primene otmice, straha ili nasilja, prevara ili zabluda o istovetnosti lica, prevara ili zabluda o trudno??i neveste, prevara ili zabluda o sposobnosti bra??nog lica za vršenje bra??ne du??nosti, prevara ili zabluda o tome da je jedno bra??no lice pre braka izvršilo zlo??instvo ili da nije izdr??alo dosu??enu kaznu lišenja slobode od najmanje tri godine. Po ??l. 28 BP nenormalno duševno stanje predstavlja bra??nu smetnju ako je spojeno sa pomu??enjem svesti ili sa potpunom nesposobnoš??u za voljno odlu??ivanje. Lice koje je duševno nenormalno ne mo??e sklopiti brak ni u trenucima ??iste svesti (lucida intervalla). Va??i pretpostavka da je bra??no lice duševno normalno, dok se ne doka??e suprotno.

            Ništavost ??e automatski prestati ako savesno (nevino) bra??no lice po što je saznalo za sve ove smetnje, zbog nedostatka punova??ne izjave volje, izuzev slu??aja nesposobnosti za vršenje bra??ne du??nosti, produ??i polno opštenje sa svojim krivim bra??nim drugom.

 

Bra??ne smetnje zbog nedostatka oblika

 

Ove bra??ne smetnje s neuklonjive i brak koji bi eventualno i bio sklopljen uz prisustvo neke od njih bio bi ništav. Najpre, to je ven??anje bez u??eš??a crkve, odnosno gra??anski brak, tj. brak koji je sklopljen samo pred mati??arem ili pak brak koji je sklopljen po crkvenom obredu ali ne od strane sveštenog lica. Tako??e, tu spada i slu??aj kada je brak sklopljen bez izjave slobodne volje mladenaca da stupe u brak. Najzad, u bra??ne smetnje zbog nedostatka forme svrstava se i sklapanje braka bez crkvenog obreda koji je Tipikom date crkve propisan. Sklapanje braka prilikom koga ??e sveštenik umesto celog obreda izgovoriti samo „osnovnu bra??nu formulu“ : „Gospode Bo??e naš, slavom i ??aš??u ven??aj ih“, dopušteno je samo u vanrednim prilikama kao što je ratna opasnost ili epidemija i sl. o ??emu je ve?? bilo re??i u ovom izlaganju.

 

Bra??ne zabrane

 

Bra??ne zabrane predstavljaju izvesne nedostatke koji ne dovode do ništavosti braka, ve?? se takav brak smatra nedozvoljenim. Odgovornim za bra??ne zabarane smatraju se mladenci, njihovi roditelji, kumovi i sveštenik. Bra??ne zabrane mogu se ukloniti ili razrešiti, a dele se u tri grupe: li??ne bra??ne zabrane, zabrane zbog nedostatka pristanka i  zabrane zbog nedostatka oblika.

Li??na bra??na zabrana naziva se još i udovi??ka crnina ili, kao što je to slu??aj u Dušanovom zakoniku „pla??evnoje vremja“. „Tempus lugendi“ traje godinu dana od smrti mu??a. Što se ti??e ??ene ??iji je brak prestaoili razveden ili poništen, Bra??na pravila od 1933. godine zabranjuju joj da stupi u novi brak pre isteka roka od deset meseci po prestanku, poništenju ili razvodu braka.[36] Sveti arhijerejski Sinod stavio je ovu odredbu van snage 1946. godine. Iako više nije na snazi, postavlja se pitanje zašto se odredba o roku posle koga se mo??e stupiti u novi brak odnosila samo na ??enu, a ne i na muškarca.

 

Zabrane zbog nedostatka pristanka

 

I za maloletna i za punoletna lica koja ??ele da stupe u brak zahteva se odobrenje, tj. blagoslov roditelja. O tome svedo??e još re??i premudrog Siraha iz Starog zaveta : “Blagoslov o??ev utvr??uje domove dece, maj??ina kletva ih iskorenjuje do temelja.“ (Sirah 3, 9). Uprkos tome, Sveti arhijerejski sinod ukinuo je 1946. godine ovu bra??nu zabranu.

Još od 1936. godine, propisom Svetog arhijerejskog sinoda svršenim bogoslovima, u??enicima bogoslovije, studentima bogoslovskog fakulteta, akademije i drugih bogoslovskih škola je za stupanje u brak neophodno odobrenje nadle??nog eparhijskog arhijereja. Za dobijanje ovog odobrenja potrebno je da da eparhijski arhijerej stekne uvid u moralno vladanje devojke, kao i njen izvod iz knjige ro??enih i krštenih i na osnovu toga donese odluku. Smisao ovog postupka sastoji se u tome da se budu??a svešteni??ka supruga zaštiti od bilo kakvog prekora ili podozrenja.

Ukoliko je neko lice privremeno isklju??eno iz crkvene zajednice, jasno je da ono ne mo??e stupiti u brak dokle god to isklju??enje traje.

Strani dr??avljanin, ??ak i ako je pravoslavne vere, da bi se ven??ao u srpskoj crkvi, mora dobiti odobrenje nadle??nog arhijereja. Ovo pravilo va??ilo je i za vojna lica sve do 1961. godine.

 

Zabrane zbog nedostatka oblika

 

Ve?? je bilo re??i o zna??aju koji se pridaje predbra??nom ispitu i posledicama koje on izaziva. Iz tih razloga, nije dozvoljeno sklopiti brak bez pravilno izvršenog predbra??nog ispita i oglašenja.

            Episkop ili sveštenik mora blagosloviti brak na na??in kako je to propisano Crkvenim Tipikom, a obred ven??anja se nalazi u Trebniku.Ako se episkop ili sveštenik toga nije pridr??avao, odgovoran je za nedozvoljen brak.

            Najzad, zabranjeno je ven??anje u vreme koje zabranjuje crkva, na mestu koje nije odre??eno za ven??anje, kao i ven??anje koje je obavio nenadle??an sveštenik.[37] O ovim uslovima bilo je re??i tako da njihovo ponovno razmatranje nije neophodno.

 

Uklanjanje bra??nih smetnji i zabrana

 

Mogu??nost da se uklone bra??ne smetnje ili zabrane bila je nepoznata sve do kraja X veka kada je carigradski patrijarh Sisinije doneo odluku da se u pojedinim slu??ajevima na??elno nedozvoljenog braka koji ipak ne??e izazvati sablazan me??u vernicima taj brak ne poništi. Dakle, unapred se takvi brakovi ne dozvoljavaju, ali ako ve?? postoje, ne??e se poništiti, ve?? ??e samo osobe koje su takav brak sklopile podle??i kazni. Kasnije se u crkvenom pravu ustalila mogu??nost da se bra??na smetnja ili zabrana otkloni dispenzacijom ili konvalidacijom. Dispenzacija (dispensatio) se uvek mora tra??iti pre ven??anja, i o njoj odlu??uju ili Cveti arhijerejski sinod ili eparhijski arhijerej. A mo??e se dati u ta??no odre??enim slu??ajevima. Konvalidacija (convalidatio) je osna??enje ili ozakonjenje jednog ve?? posotje??eg ništavog ili nedozvoljenog braka. Konvalidaciju braka vrši ista ona crkvena vlast koja vrši i dispenzaciju.

 

Prestanak braka

 

            Ako se prihvati shvatanje po kome se odnos izme??u mu??a i ??ene poredi sa odnosom izme??u Isusa Hrista i Crkve, ??ime se toj vezi pridaje izuzetan zna??aj i naro??ito naglašava njena trajnost i neraskidivost, opravdano je prihvatiti definiciju braka navedenu u Bra??nim pravilima kao „do??ivotne duhovne i telesne veze“. Sam Isus o braku ka??e: „Što je Bog sastavio, ??ovjek da ne rastavlja“,[38] iz ??ega nedvosmisleno sledi da bi bra??na veza po pravilu trebalo da bude do??ivotna. Me??utim, usled razli??itih ??ivotnih okolnosti mo??e do??i do toga da brak prestane. Crkveno pravo uva??ava dve grupe razloga za prestamnak braka: Prestanak braka bez presude i prestanak braka po presudi.

            Do prestanka braka bez presude mo??e do??i usled smrti jednog od bra??nih partnera, usled proglašenja nestalog bra??nog druga za umrlog od strane nadle??nog organa i zbog toga što je bra??ni drug rukopolo??en u episkopa ili zato što je polo??io monaški zavet.

            Kada do??e do smrti jednog od bra??nih drugova, pre??iveli bra??ni drug mo??e stupiti u novi brak. I apostol Pavle u Poslanici Korin??anima ka??e: „??ena je privezana zakonom za vrijeme dok joj ??ivi mu??;ako li joj mu?? umre, slobodna je za koga ho??e da se uda, samo u Gospodu.“[39] Pod frazom „u Gospodu“ misli se na to da ??e onaj ko stupa u novi brak kao hriš??anin, za ??ivotnog saputnika izabrati tako??e hriš??anina. Srodni??ki odnosi iz braka ne prestaju smr??u bra??nih drugova. Prestanak braka smr??u ustanovljuje se upisom u mati??nu knjigu umrlih i to od strane onog sveštenika u ??ijoj je parohiji umrli ??iveo, bez obzira na to gde je sahranjen.

            Brak, kao što je napomenuto, prestaje i kada nadle??na dr??avna vlast proglasi nestalo bra??no lice za umrlo. Kao dan smrti i crkvena vlast ??e prihvatiti onaj dan koji je odredila dr??avna vlast. Bra??ni drug takvog lica mo??e stupiti u novi brak, stim što i ovde, baš kao i u slu??aju smrti, ne prestaju srodni??ki odnosi iz braka.

            Brak ??e tako??e prestati ako jedno bra??no lice uz pristanak svog bra??nog druga dat u pismenoj formi, a po svojoj slobodnoj volji polo??i monaški zavet. Za vreme dok iskušeništvo traje, tj. pre polaganja monaškog zaveta, bra??ni drugovi ??ive u strogoj odvojenosti, ali sam brak zvani??no ipak postoji do samog trenutka polaganja monaškog zaveta, a njegov prestanak ustanovljava se odlukom eparhijskog arijereja. Sve dok monaški zavet nije polo??en, supru??nicima je ostavljena mogu??nost da se predomisle i da nastave ??ivot u bra??noj zajednici.Ako jedan  bra??ni drug polo??i monaški zavet,ostavljeni bra??ni drug slobodan je da stupi u novi brak .

            Rukopolo??enje u ??in episkopa tako??e predstavlja  razlog za prestamnak braka. Bezbra??nost episkopa nije stvar dogme, i ona u po??etku nije bila obavezna. Tek kasnije, na vaseljenskim saborima propisana je bezbra??nost episkopa kao pravilo, kao deo crkvene discipline, i ona je posledica toga što primanju ??ina episkopa mora prethoditi zamonašenje. Ako je neko ve?? u braku i pristane na to da postane episkop, njegova supruga mora se sa njim pismeno saglasiti, ali i sama mora potom da se  zamonaši i to u manastiru druge eparhije.[40] Opravdanje za ovako strogo pravilo mo??e se na??i u te??nji crkve da naglasi i sa??uva uzvišenost svešteni??ke slu??be. Me??utim, Troicki ukazuje na to da se o rukopolo??enju za episkopa ne mo??e govoriti kao o posebnom uzroku za prestanak braka zato što se prema ??l. 84, st. 2 Bra??nih pravila rukopolo??enje za episkopa mo??e vršiti tek pošto ??ena stupi u monaški ??in. Kako po ??l.82 i 83 Bra??nih pravila brak prestaje polaganjem monaškog zaveta od strane jednog supruga, ovde zapravo nema novog razloga za prestanak braka, ve?? se on svodi na zamonašenje supruge budu??eg episkopa.[41]        Sveto pismo No-vog zaveta dozvoljava prestanak braka po presudi, odnosno razvod samo u slu??aju preljube :“Ko otpusti ??enu svoju osim za preljubu i o??eni se drugom, ??ini preljubu.“[42] Ali, pod uticajem dr??avnog zakonodavstva proširen je broj brakorazvodnih uzroka.

 

Brakorazvodni uzroci prema Bra??nim pravilima

 

Prema Bra??nim pravilima u brakorazvodne uzroke spadaju pored preljube ra??enje o glavi bra??nom drugu kao i hotimi??ni poba??aj. Preljuba je, kao što je ve?? napomenuto, u Novom zavetu jedini uzrok za razvod braka. Me??utim, uvre??enom bra??nom drugu stoji na raspolaganju i mogu??nost da, ako ??eli, preljubu oprosti. Svešteno lice, me??utim, ne mo??e oprostiti preljubu svojoj ??eni, ve?? je du??no da odmah po saznanju o preljubi pokrene postupak za razvod braka.

            Hotimi??ni poba??aj isto tako predstavlja brakorazvodni uzrok.Još od najstarijih vremena crkva je, smatraju??i decu za dar bo??ji, strogo ka??njavala one koji su vršili abortuse ili pomagali drugima da ih vrše. O tome govori i devedeset prvi kanon Trulskog sabora: „??ene koje daju sredstva (lekove) za poba??aj i one koje uzimaju otrove koji ubijaju plod, podvrgavamo ih kazni (epitimiji) za ubicu.“[43]

Na kraju, ra??enje o glavi bra??nom drugu odre??eno je kao brakorazvodni uzrok još od strane cara Teodosija Mla??eg (408 – 450). Kasnije je potvr??en od strane Justinijana i unet u kanonske zbornike Pravoslavne crkve, a sada se nalazi u Bra??nim pravilima. Bra??ni drug radi o glavi drugom bra??nom drugu kada svesno, sa neprijateljskom namerom dovede u ozbiljnu opasnost ??ivot ili telesnu sigurnost svog bra??nog druga, bilo li??no, bilo posredstvom tre??eg lica. Ra??enje o glavi postoji, na primer, ako bra??no lice krije da ima neku tešku polnu bolest,[44] ili krije istinu o prirodi te bolesti i pritom ima seksualne odnose sa svojim bra??nim drugom ili ako koristi neka podmukla sredstva za koja zna da mogu škoditi zdravlju njegovog supru??nika ili ako jedan bra??ni drug svesno i hotimi??no propusti da otkloni od drugog ozbiljnu opasnost po ??ivot i zdravlje i sl. (??l. 93 BP).

 

Mešoviti brak

 

Ako je suditi po tekstovima jevan??elja, brak izme??u hriš??anina i „nevernika“ nije negativna pojava. Naprotiv, to je na??in da supru??nik koji je hriš??anske vere svojim ispravnim ??ivotom pru??i dobar primer ovom drugom i, ako je mogu??e, privoli ga da se i on krsti. Brak se i danas mo??e sklopiti izme??u pravoslavnog lica i lica druge veroispovesti, ali samo ako su ispunjeni odre??eni uslovi.

            Lice druge veroispovesti najpre mora potpisati pismenu izjavu pred nadle??nim parohom u kojoj ??e se obavezati da svog budu??eg bra??nog druga pravoslavne vere ne??e odvra??ati od ispovedanja njegove vere niti da ??e pokušati da ga na bilo koji na??in nagovori da pre??e u drugu veru, kao i da ga ne??e ometati u vršenju verskih du??nosti i pridr??avanju i poštovanju pravoslavnih obi??aja. Pored toga, to lice mora??e da se obave??e da ??e svoju decu iz braka sa pravoslavnim licem krstiti i vaspitavati u pravoslavnoj veri.

            Pravoslavno lice koje ??eli da stupi u brak sa licem druge veroispovesti mora pred nadle??nim parohom obe??ati da ??e stalno, na lep na??in nastojati da svog supru??nika privoli pravoslavnoj veri. Pored toga, brak pravoslavnog lica sa licem druge veroispovesti mora se sklopiti u pravoslavnom hramu, od strane pravoslavnog sveštenika i po pravoslavnom obredu.[45]

Što se ti??e stranog dr??avljanina pravoslavne vere koji ??eli da sklopi brak na podru??ju Srpske pravoslavne crkve, du??an je da prethodno doka??e da je po dr??avnim zakonima svojezemlje pravno i poslovno sposoban za stupanje u brak.

 

Vanbra??ni odnos (konkubinat)

 

              Vanbra??ni odnos je trajna zajednica ??ivota dva lica razli??itog pola koja nisu vezana crkvenim brakom.[46] Uprkos tendencijama zakonodavca da se bra??na i vanbra??na zajednica izjedna??e po pravnim posledicama koje proizvode,[47] kao i da se izjedna??e prava bra??ne i vanbra??ne dece, crkvena pravila još uvek osu??uju vanbra??ne odnose. Naime, crkvena vlast se stara da se što više lica hriš??anske vere koja ??ive u vanbra??noj zajednici ven??a, ili da, ako ne mogu da sklope valjan brak, da se razi??u. Lica koja ??ive u vanbra??nom odnosu, po ??l. 126 BP kazni??e se za crkvenu krivicu, a deca iz tog odnosa smatra??e se nezakonitom, osim ako se ne pozakone po dr??avnim zakonima. Raniji zakon o braku i porodi??nim odnosima poznavao je ustanovu pozakonjanja vanbra??nog deteta, što je omogu??avalo da se vanbra??no dete po statusu izjedna??i sa bra??nim. U tom slu??aju crkva bi pozakonjeno dete tako??e smatrala za bra??no iako je bilo ro??eno kao vanbra??no. Treba napomenuti da novi Porodi??ni zakon izjedna??ava bra??nu i vanbra??nu decu po svim pravima i obavezama. Jedino u ??emu se ona razlikuju jeste na??in na koji se utvr??uje njihovo poreklo od oca. Zato bi ustanova pozakonjenja bila potpuno suvišna sa pravnog stanovišta, te je zakon i ne predvi??a. Ipak, sa aspekta patrijarhalnog morala, pozakonjenje deteta nema tako mali zna??aj. Crkva mo??e smatrati dete za zakonito samo ako je pozakonjeno po dr??avnim zakonima, pa se sada postavlja pitanje na osnovu ??ega ??e to biti mogu??e ako dr??avni zakoni pozakonjenje ni ne predvi??aju.

Na kraju, du??nost nadle??nog paroha jeste da se stara da dete iz vanbra??nih odnosa pravoslavnih roditelja (odnosno pravoslavne majke) krsti i vaspitava u pravoslavnoj veri.

 

Crkvenosudski postupak za razvod braka

 

            Da bi se uopšte pokrenuo crkvenosudski postupak za razvod braka, taj brak prethodno mora biti razveden pred gra??anskim sudom. Uz pravnosna??nu presudu, podnosi se i izvod iz mati??ne knjige ven??anih izdat od strane paroha i i tu??ba za razvod braka koja se dostavlja Eparhijskom crkvenom sudu. Paroh izdaje potvrdu da je lice koje podi??e tu??bu za razvod nastanjeno u njegovoj parohiji i tu potvrdu prila??e uz tu??bu. Po Ustavu Srpske pravoslavne crkve, paroh je du??an da pokuša da izmiri zava??ene supru??nike(??l. 176, ta??.12)

Kada primi ceo predmet, Crkveni sud ??e nastojati da izmiri supru??nike, bez obzira na to što je brak ve?? razveden od strane dr??avnog suda. Ako je prebivalište jednog od supru??nika nepoznato, sud ??e preko slu??benog lista Srpske pravoslavne crkve pozvati to lice da se javi u roku od trideset dana. Ako se to lice ne javi, sud po slu??benoj du??nosti ustupa predmet braniocu braka koji zastupa odsutno lice. Odluka crkvenog suda dostavlja se preko nadle??nog paroha razvedenim licimaili samo jednom licu, ako je prebivalište drugog nepoznato. Nezadovoljna strana ima pravo da podnese ??albu u roku od petnaest dana. Kada presuda postane pravnosna??nanadle??ni paroh u mati??noj knjizi ven??anih u „primedbi“ treba da ubele??i slede??i tekst .“Izvršnom presudom Crkvenog suda Arhiepiskopije beogradsko-karlova??ke u Beogradu pod br...zap. br.....od.....godine, brak ovih supru??nika je razveden za crkvenopravno podru??je.“na kraju, paroh ??e staviti svoj potpis.[48]

 

Zaklju??ak

 

Nema sumnje da institucija braka u hriš??anskom svetu dobija jednu novu, pre svega izrazito duhovnu dimenziju, ??ak do te mere da se mu?? i ??ena porede sa Hristom i Crkvom a njihova ljubav uzdi??e na nivo svete tajne. Institucija porodice, u kojoj se nalazi prauzor crkvene zajednice gubi starozavetnu patrijarhalnost, a odnosi izme??u njenih ??lanova predstavljaju uzor hriš??anske etike u smislu ljubavi, praštanja, jednakosti i uzajamnog poštovanja  supru??nika i njihovog potomstva. Upravo takav, „izvorni“ model braka i porodice proklamuju i štite Bra??na pravila Srpske pravoslavne crkve.

Odluka o stupanju u crkveni brak pripada isklju??ivo supru??nicima i zavisi od njihovih religioznih  shvatanja. Fakultativnost crkvenog braka, nasuprot njegovoj obaveznosti koju je predvi??ao Srpski gra??anski zakonik iz 1844. godine spre??ava eventualno nevoljno prihvatanje pravoslavne veroispovesti samo da bi se ispoštovala formalnost, a bez istinske ??elje da se tako nešto u??ini. Ona tako??e predstavlja neku vrstu garancije da ??e osobe koje su svojevoljno pristale da stupe u hriš??anski (pravoslavni) brak pre poštovati tu instituciju i sva pravila koja je regulišu. Na kraju, bilo bi neprihvatljivo da se u modernom demokratskom društvu vrši pritisak na slobodu savesti, mišljenja ili odlu??ivanja bilo kog njegovog ??lana. Ali, sa druge strane, treba uzeti u obzir i ??injenicu da bra??no pravo Srpske pravoslavne crkve u svakom pogledu potvr??uje i štiti pre svega osnovne i univerzalne moralne principe, pa tek onda tradicionalna patrijarhalno dogmati??na shvatanja, što je po??eljno i pohvalno u svakom društvu, bez obzira na njegovu mogu??u religijsku heterogenost.

 



[1] Ibidem.

[2] Sv. Jevan??elje po Mateju 19, 14

[3] Knjiga proroka Osije 2, 19

[4] Knjiga proroka Isaije 50, 1

[5] Efescima poslanica sv. apostola Pavla 5, 25–32

[6] Benc E., Op. cit., str. 230

[7] Draški?? M., Porodi??no pravo i prava deteta, Beograd, 2005. str. 93

[8] Baki?? V.,Porodi??no pravo u SFRJ, Beograd, 1982. , str.110

[9]Draški?? M., Op. cit., str. 93, više o tome Troicki, 1934, str.174

[10] Troicki S., Crkvena nadle??nost u bta??nom pravu, Sremski Karlovci, 1933, str.6

[11] Troicki S., Nedostaci u Bra??nim pravilima Srpske pravoslavne crkve, Skoplje, 1937.  str.3

[12] Draški?? M., Op. cit., str.29

[13] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd, str. 257.

[14] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd, str. 257 , više o tome Troicki S., Crkveni ili gra??anski brak, Beograd, 1926.

[15]Peri?? D., Op. cit., str. 257, više o tome Bartoš M., Crkveni ili gra??anski brak, Beograd 1934. str. 50–60

[16] Peri?? D., Op. cit., str. 257, Aran??elovi?? D., Forma za sklapanje braka, Beograd, 1934, str. 320–325

[17] Baki?? V., Op. cit., str. 7–8.

[18] Baki?? V., Op. cit., str 73.

[19] Baki?? V., Op. cit., str 115.

[20] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd

[21] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd

[22]  Draški?? M., Op. cit., str. 101

[23] ??l. 23 Porodi??nog zakona (Sl.glasnik RS, br. 18/20005) (1)Brak ne mo??e sklopiti lice koje nije navršilo osamnaestu godinu ??ivota. (2) Sud mo??e, iz opravdanih razloga, dozvoliti sklapanje braka maloletnom licu koje je navršilo šesnaestu godinu ??ivota a dostiglo je telesnu i duševnu zrelost potrebnu za vršenje prava i du??nosti u braku.

[24] Draški?? M., Op cit., str 105 i 106

[25] Peri?? D., Op cit., str. 260

[26] Popovi?? R., Vaseljenski sabori – odabrana dokumenta, Beograd, 2002. str135

[27] Sv. Jean??elje po Jovanu 19, 26 i 19, 27

[28] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd , str. 262

[29] Ibidem.

[30] Benc E., Op. cit., str. 227

[31] Korin??anima poslanica prva sv. apostola Pavla7, 14

[32] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd  , str 263.

[33] ??l. 23, st.2 Porodi??nog zakona (Sl.glasnik RS, br. 18/20005)

[34] Više o tome  Peri?? D., Op. cit., str 265

[35] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd  , str. 266

[36] Bra??na pravila iz 1933. ??l. 37 ta??. 1

[37] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd  , str 268 i 269

[38] Sv. jevan??elje po Matiji 19, 6

[39] Poslanica sv. apostola Pavla Korin??anima 7, 39

[40]  Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd , str 272

[41] Troicki S., Nedostaci u Bra??nim pravilima Srpske pravoslavne crkve, Skoplje, 1937., str. 14

[42] Sv, jevan??elje po Matiji 19,9

[43]  Popovi?? R., Vaseljenski sabori – odabrana dokumenta, Beograd, 2002, str. 144

[44] Nije jasno zašto samo zaraza teškom polnom boleš??u smatra za ra??enje o glavi, kada su neke druge bolesti isto tako opasne i prenosive. Više o tome, Troicki S., Nedostaci u Bra??nim pravilima Srpske pravoslavne crkve, Skoplje, 1937. , str. 15

[45] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd , str 276

[46] ??l. 126 BP definiše vanbra??nu zajednicu kao zajedni??ki ??ivot i trajnu polnu zajednicu lica raznog pola koja nisu vezana tajnom crkvenog braka.

[47] ??l. 4 Porodi??nog zakona (Sl.glasnik RS, br. 18/20005) .“Vanbra??ni partneri imaju prava i du??nosti supru??nika pod uslovima odre??enim ovim zakonom.“

[48] Peri?? D., Crkveno pravo, Beograd  , str 276

 
Прилагођена претрага

Vaše mišljenje?

U ovom trenutku na Amfiteatru se odvija istraživanje o roditeljstvu u emigraciji.

Molimo Vas da popunite našu anketu ako:

1. živite u inostranstvu i

2. imate decu školskog uzrasta

Ako ne ispunjavate ova dva uslova, molimo vas da ne popunjavate anketu. Svi podaci su anonimni, koristiće se samo za ovo istraživanje i držaće se u strogoj tajnosti.

Kliknite ovde da bi ste popunili kratku anketu. Hvala!

Kultura B92